Μορφές των σπιτιών στην περιοχή του Πλωμαρίου ως το 1940

Αποσπάσματα Γιώργου Γιαννουλέλλη – Αρχιτέκτονα

Αρχιτεκτονικές μορφές των σπιτιών στην περιοχή Πλωμαρίου Διακρίνουμε τέσσερις ρυθμούς που επικρατούν σε διαφορετικές εποχές ο καθένας, εκτός από μεταβατικές περιόδους κατά τις οποίες εφαρμόζονται συγχρόνως δύο διαδοχικοί ρυθμοί. Οι παραλλαγές φυσικά σε κάθε ρυθμό είναι πολλές, τόσες που μπορούμε να πούμε πως κάθε σπίτι έχει την ιδιομορφία του. Οι ρυθμοί αυτοί είναι οι ακόλουθοι: 1. Τα σπίτια με δωμάτια 2. Τα σπίτια με κρέμασες και στέγες κεραμοσκέπαστες ξύλινες. 3. Τα νεοκλασσικά κτίρια 4. Τα μετά-κλασσικά μικροαστικά απίτια από τις αρχές του 20ου αιώνα ως τις αρχές του 1940.

1. Υπάρχουν στοιχεία και ενδείξεις που μας πείθουν πως στα πολύ παλιά χρόνια, από την αρχή της δημιουργίας των οικισμών στην περιοχή του Πλωμαρίου ως τα τέλη του 18ου αιώνα, τα περισσότερα σπίτια κατά γενικό κανόνα των φτωχών – και ήταν ελάχιστα οι σχετικά εύποροι ήταν μονώροφα, χαμηλοτάβανα, σκεπασμένα με οριζόντια στέγη επικαλυμμένη με χώμα, πως ήταν με λίγα λόγια σπίτια με δώματα, «δωματερά». Στην ουσία δώματα ήταν σπίτια που αποτελείτο απο δωμάτια το ένα πάνω από το άλλο σε επίπεδα που έδιναν την εντυπωση μιάς σκάλας με τεράστια σκαλοπάτια έτσι που το να σχηματίζεται μπαλκόνι μεταξύ αυτών οσο ανέβαινες σε ψηλότερο δώμα. Είναι γνωστό πως το μπαλκόνι στο Πλωμάρι δηλαδή τον ανοιχτό εξώστη το λένε «αστράτσα» δώμα δηλαδή που αποτελείται κατά την κατασκευή του απόμιγμα από σπασμένα πήλινα αγγέια η όστρακα θάλασσας με άμμο χώμα και ασβέστη έτσι ώστε το δώμα να ειναι στεγανό. Στην Αγίασο το μπαλκόνι το λένε δώμα. Η εξήγηση πως το δώμα μετονομάστηκε σε μπαλκόνι είναι πως όταν τα δωματερά σπιτια αντικαταστάθηκαν με διώροφα κεραμοσκέπαστα, χρειάστηκε το μπαλκόνι του οποίου η χρήση ήταν περίπου ίδια με του δώματος. Τα μονώροφα αυτά σπίτια με δώματα ήταν όλα χτισμένα με χώμα και άμμο, αργότερα κονίαμα απο χώμα και ασβέστη αντί για άμμο.

2. Από το τέλος του 17ου αιώνα και με το τέλος των πειρατικών επιδρομών οι Πλωμαρίτες ανοίχτηκαν στη θάλασσα και αυτο επέφερε άνθηση, πλούτο, αλλαγή στον τρόπο ζωής με αποτέλεσμα νέες αρχιτεκτονικές να εμφανιστούν. Τότε στο 18ο αιώνα χτίστηκαν οι περικαλλείς ναοί της Παναγίας (Μεταμορφώσεως του Σωτήρος) και του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στο παλιό Πλωμάρι, Καμένο χωριό ή Μεγαλοχώρι. Το προσκυνητάρι του ναού της Παναγίας, έργο λεπτής τέχνης έχει σχέδιο ενός πλοίου από συντέφι δείγμα πως πρόκειται για αφιέρωμα ναυτικών. Η μεγάλη μεταξοκέντητη εικόνα της αποκαθήλωσης του Χριστού με γράμματα σε αρχαία Κυριλλική γραφή δείχνει τα ταξίδια και το εμπόριο με τη Ρωσία. Άρχισαν να εμφανίζονται σπίτια με κρέμασες και ξύλινες κεραμοσκέπαστες στέγες. Αρχικά εμφανίστηκε ο «Μακεδονικός ρυθμός», ρυθμός που επικρατούσε σε όλο το χώρο της Βαλκανικής και της Δυτικής Μικράς Ασίας.

Από τα τέλη του 18υ αιώνα φαίνεται πως άρχιζαν να χτίζονται σπίτια σε μια παραλλαγή του ρυθμού αυτού στην περιοχή του Πλωμαρίου πρώτα από τους μεγαλοκτηματίες, τους έμπορους και τους καπετάνιους. Ακολούθησαν η μεσαία τάξη και αργότερα όλες οι τάξεις, προσαρμόζοντας το σχέδιο στις οικονομικές τους δυνατότητες και στις περιορισμένες από το λόγο αυτό ανάγκες. Σε γενικές γραμμές ο ρυθμός αυτός που επικράτησε έχει τα χαρακτηριστικά δυόροφου μεσαιωνικού πύργου. Το ισόγειο αρχικά ήταν χωρίς παράθυρα ή με πολυ μικρά σιδερόφρακτα χτισμένα με πέτρα και πολεμίστρες (σχισμές μεταξύ του τοιχώματος της πέτρας) για να χωρεί η κάννη του όπλου και απο μέσα άνοιγε σαν κόλουρη πυραμίδα, σαν μια όρθια σκάφη. Ο πρώτος όροφος ήταν και αυτός λιθόχτιστος ενώ ο δεύτερος προεξείχε σχηματίζοντας κρέμασες (απέταγμα κατά των Μακεδόνων). Ο δεύτερος όροφος είχε ξυλόπηκτους τοίχους πάχους 20 εκ. (Αγιο Ορος). Προοδευτικά το ισόγειο έπαψε να έχει την εμφάνιση φρουρίου. Συνήθως είχε δύο μεγάλες δίφυλλες πόρτες την μία για την κύρια είσοδο της κατοικίας και την άλλη για την είσοδο της αποθήκης. Μέσα στην αποθήκη ήταν η «λιουπακή» και τα «κιούπια». Συνήθως τα σπίτια εκείνης της εποχής είχαν κήπο ή αυλή περιμαντρωμένη με ψηλό τοίχο. Αυτή η αυλή οδηγεί στην είσοδο του σπιτιού από όπου ξεκινάει εσωτερική σκάλα για τον πρώτο όροφο. Από την σκάλα φτάνουμε στο «ξάτο» που είναι ένα μικρό χώλ- διάδρομος απ΄ όπου ανοίγουν οι πόρτες για τα δωμάτια του 1ου ορόφου και αρχίζει η σκάλα του δευτέρου ορόφου αν υπάρχει. Στα μεγάλα σπίτια των εύπορων Πλωμαριτών το ξάτο ήταν μια μεγάλη καμάρα ενα είδος living room με πολλά παράθυρα. Το ξάτο στο σπίτι της Βαρελτζίδαινας που αναστήλωσε ο αρχαιολόγος Φήμος Χαριτωνίδης διαιρείται με τοξοστοιχία σε δύο χώρους σε διαφορετικά επίπεδα. Από την τοξοστοιχία με τρία σκαλοπάτια ανεβαίνουμε στο κύριως ξάτο που έχει τρία συνεχομενα παράθυρα (σαν μπαλκόνι) Η ετυμολογία της λέξης ξάτο δείχνει οτι προερχεται απο το έξω, αξάγιτο, αξάϊτο επειδή το ξατο ή και τοξάτο έβλεπε προς τα έξω σα μπαλκόνι. (νηλιακός χωρος λιαζόμενος). Αργότερα το τοξάτο ή ξάτο έγινε και αυτο πέτρινο χρήση πέτρινων τόξων αντι για ξύλινα υποστηρίγματα.

3. Με την αναγέννηση στην Ιταλία που σήμαινε την μεταστροφή στο αρχαίο ελληνικό πνεύμα και τέχνη ανθισε η νεοκλασσική αρχιτεκτονική. Θαρρείς πως οι Έλληνες περιμέναμε μια τέτοια άνθιση, πως είχαμε στο υποσύνειδητό μας τις αρχαίες αρχιτεκτονικές μορφές. Για αύτό παραλληλα με τα περικαλλή νεοκλασικά κτήρια της Αθήνας όπως το Πολυτεχνείο, το Πανεπιστήμιο και τόσα άλλα ο ελληνικός λαός έφτιαξε μικρά σπίτια γεμάτα ομορφία και χάρη στο ρυθμό αυτό αποδείχνοντας πόσο εύκολα και σωστά αφομοίωσε τις κλασσικές μορφές και δημιουργώντας λαικές μορφές από μνημειακές.

4. Με το εμποριο τη βιοτεχνία (σαπωνοποιία) και τη ναυτιλία και την ελαιοκαλλιέργεια το Πλωμάρι επεκτάθηκε σε όλο τον λόφο του Προφήτη Ηλία και προς τον Σεδούντα ποταμό. Η αύξηση του πληθυσμού, οικονομικοί και πολιτιστικοί λόγοι απο τις αρχές του αιώνα μας μεχρι το 1940 τα σπίτια χτίζονται πιο απλοποιημένα και οι παλιοί ρυθμοί εκλείπονται μιας και ο χρόνος και οι δαπάνες ειναι αυξημένοι για παραδοσιακά ή νεοκλασσικα οικοδομήματα. Καταργούνται τα πλαίσια των παραθύρων και τα διαζώματα και αρκετά συχνά η κορνίζα. Η πρόσοψη είναι ενας απλός λιθόκτιστος τοίχος επιχρισμένος με ασβέστοκονίαμα, διάτρητος απο τις δύο πόρτες του ισογείου και τα παράθυρα του ορόφου. Τα σπίτια σπάνια είναι πια τριώροφα.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *